Bir fincanın içine dolan çay, yalnızca sıcak bir içecek değildir. Zamanı taşır, anıları taşır. Dudakların değdiği kenar, geçmişte bir başka dudağın izini taşır belki de. Masanın üzerinde unutulmuş bir kitap, yalnızca sayfalar arasında sıkışmış kelimeler değildir. Okunduğu günün ışığını, pencereden içeri süzülen rüzgârı, ilk açıldığında hissedilen merakı da içinde saklar. Bu nesneler, bir zamanlar var olan bir anlamı, kaybolmuş bir bağlantıyı ve geriye kalan, unutulmaya yüz tutmuş bir duyguyu yeniden var eder. Onlar, zamanın dokusu içinde saklanmış seslerdir; geçmişi, aradan yıllar geçse de bir şekilde bugüne taşıyan, tarihin sessiz tanıklarıdır.

Anıl Ceren Altunkanat’ın Türkçeye kazandırdığı Nesnelerin Gizli Işığı hatırlamanın, unutmanın ve nesneler aracılığıyla geçmişle kurulan bağların izini süren bir öykü kitabıdır. Livera Yayınları’nın Orta Doğu Kitaplığı serisinin bir parçası olarak yayımlanan eser, bireysel hikâyeler üzerinden coğrafyanın sosyo-politik dönüşümlerini yansıtıyor. Ancak büyük anlatılar yerine küçük ayrıntılara, sessiz detaylara yöneliyor. Bu küçük detaylar, okura nesnelerin her biriyle yeni bir dil kurma fırsatı sunuyor. Her nesne, zamanla kaybolan veya silinen bir hafızayı geri getirebilmek için hafızanın bir köşesinden yankı yapar.

Al-Nakib’in anlatısında nesneler, yalnızca dekoratif bir unsur değil, hikâyelerin merkezinde yer alan tanıklardır. Bir nesneye dokunan bir karakter, geçmişiyle, kayıplarıyla ya da bastırılmış hatıralarıyla yüzleşir. Bu açıdan yazarın anlatımı, Proustyen bir duyarlılığı anımsatıyor. Nesneler, bireysel anıların taşıyıcılarıdır; ancak Al-Nakib’in eserinde bu nesneler, yalnızca birer hatıra parçası olmanın ötesine geçer. Onlar, geçmişin ve şimdiki zamanın kesişim noktasında, kimlik arayışlarının ve aidiyet krizlerinin izlerini taşır. Bu noktada, hafıza yalnızca bireysel değil, toplumsal bir yapıdır; nesnelerin sakladığı hatıralar, sadece kişiye ait değildir. Geçmişin izleri toplumsal belleğe, bir halkın ya da bir milletin geçmişine dair çok daha geniş bir anlatı sunar.

Zaman, bu değişimin en büyük öznesidir. Geçmiş ve gelecek arasındaki köprü artık bir göçmenin hayatında bir çelişkiye dönüşür. Eskiden ait olduğu yer artık ona yabancıdır; ancak yeni bir toprak, ona ait olabileceği bir yer vaat etse de burada da tam anlamıyla kabul edilmek kolay değildir. Göç, Al-Nakib’in eserlerinde sadece fiziksel bir hareketin ötesine geçer; kayıpların, yeniden doğuşların ve aidiyetsizlik duygusunun izlerini taşır. Göç, yalnızca coğrafi bir mesafe değil, aynı zamanda zamanın bir yansımasıdır; çünkü göçle birlikte bir kimlik kopar ve bir diğeri kurulur. Bu kimlik kaybı, geçmişin ve şimdiki zamanın iç içe geçtiği bir deneyimdir. Göçmen, yalnızca yerini değil, tüm bir zaman dilimini kaybeder; evini, ailesini, sevdiklerini, alıştığı hayatı ve bu hayatın ona sunduğu güven duygusunu geride bırakır. Ama her şeyin kaybolduğu bu noktada, geçmişin izleri yine de peşinden gelir; nesnelerle, objelerle, hatta gölgelerle…

Walter Benjamin’in “nesnelerin bir hafızası vardır” düşüncesiyle kesişen bir bakış açısı da dikkat çekiyor kitapta. Nesneler yalnızca sahibinin değil, zamanın ve mekânın da tanıklarıdır. Yazar, bu tanıklığı öykülerinde incelikle işliyor. Nesnelerin hafızası, belirli bir mekânda yaşamış birinin varlığını hatırlatır. Bir nesne, eski bir oda, terkedilmiş bir ev, bir masa, yıllarca birinin yaşamına tanıklık eder. Bu nesneler zamanla birlikte şekil değiştirir, eskiyen bir nesne daha fazla silikleşir ama her zaman bir izi, bir hatırası vardır. Benjamin’in bahsettiği gibi, bu nesneler zamanın bir kesitidir ve aynı zamanda bir tür hafızayı taşır. Al-Nakib de bireysel ve toplumsal belleği nesneler üzerinden örerek, bu nesnelerin geçmişi ve şimdiki zamanı nasıl iç içe geçirdiğini ortaya koyar.

Mai Al-Nakib

Göç, kayıp ve aidiyetsizlik duygusu, neredeyse her öyküde kendini hissettiriyor. Orta Doğu’nun tarihine baktığımızda, göçlerin, savaşların ve yerinden edilmelerin izlerini görmemek mümkün değil. Al-Nakib, bu büyük dönüşümleri bireysel hayatlara yansıtarak anlatıyor. Göçmen karakterlerin yabancı ülkelerde yaşadığı aidiyetsizlik hissi, geride bıraktıkları anılar ve hiçbir zaman tam anlamıyla ait olamama duygusu, hikâyelerde güçlü bir şekilde işleniyor. Karakterlerin içinde bulundukları iki kültür arasında sürekli bir bunalım hali, aynı zamanda bir varlık sorgulamasını da beraberinde getiriyor. Nesneler, bu bunalım içinde bir köprü işlevi görüyor. Bir bagaj, bir valiz, bir kaçan hatıra, bir veda; hepsi, geçmişiyle bağ kurmaya çalışan bir karakterin yolculuğunun, hafızasına ulaşma çabasının somut ifadesi oluyor.

Kitap, Orta Doğu’nun politik dönüşümlerini doğrudan anlatmasa da bu değişimlerin bireyler üzerindeki etkisini derinlemesine hissettiriyor. Bir nesnenin geçmişten bugüne taşıdığı hikâye, aslında kayıpların ve yeniden var olma çabalarının da bir yansıması haline geliyor. Her nesne, tıpkı bir hafıza gibi, hem taşıdığı anlamlar hem de zaman içinde aldığı şekillerle sürekli evrilir. Bir nesneye dokunduğunda, geçmişin hızıyla birlikte ona dair birçok iz de geri gelir. Kimi zaman yavaşça, kim zaman aniden; ancak hiçbir zaman unutulmaz.

Al-Nakib’in dili sade ama yoğun bir atmosfer yaratıyor. Sözcükleri, bir anıyı çağıran birer kapı gibi kullanıyor; bir cümle, geçmişe açılan bir pencere haline gelebiliyor. Anlatım sezdirme ve çağrışımlarla ilerliyor. Karakterlerin duygu dünyası, uzun tasvirler yerine küçük jestler ve nesneler üzerinden sezdiriliyor. Al-Nakib’in dili bu açıdan eksiltili bir anlatımı benimsiyor; bazen söylenmeyenler, söylenenlerden daha güçlü bir etki yaratıyor. Her bir nesne, bir hatıranın, bir kimlik dönüşümünün, hatta bir tarihin izini taşır. Nesnelerin sessiz anlatısı, bazen yalnızca geçmişin açığa çıkmasına değil, aynı zamanda zamanın içindeki kaybolmuş parçaların da bir araya gelmesine olanak tanır.

Öykülerde zaman, düz bir çizgi gibi akmaz. Bir an, geçmişin içine düşer; bir çocuk gözlerini kapattığında annesinin gençliğine geri döner, bir adam sigarasını yaktığında yıllar önce bırakılmış bir masanın etrafında belirir. Al-Nakib’in anlatısı, zamanın iç içe geçtiği, katman katman üst üste bindiği bir yolculuktur. Bugün, geçmişin yankılarıyla doludur. Ve bazen, bir nesneye dokunduğunda, o yankı seni de içine çeker.

Bir kadın, annesinin eski bir rujunu bulur çekmecede. Açtığında, annesinin yıllar önce aynaya bakarak sürdüğü o ilk günü hatırlar. Annesi gençtir, gülümsemektedir. Ama şimdi, yalnızca solgun bir iz kalmıştır ruju süren ellerden geriye. Bir adam, yıllarca sakladığı bir mektubu açar ve hiç gönderilmemiş kelimelerle yüzleşir. Bir kadın, çocukluğunun geçtiği eve yıllar sonra geri döner. Ev değişmiştir, pencereler başka yüzlere açılmaktadır. Ama duvarların içindeki bir çatlak, eski ev sahibinin gülüşünü hatırlatır. Yeni kiracılar farkında bile olmadan, geçmişin gölgesiyle yaşarlar.

Bu öyküler yalnızca bireylerin hikâyeleri değildir. Nesneler konuşur, zaman fısıldar, geçmiş bugüne sızar. Çünkü bazı şeyler, yalnızca hatırlanarak var olabilir. Bir bavulun içine sığan bir hayat ne kadardır? Birkaç kıyafet, belki bir defter, belki bir avuç toprak… Ve en önemlisi, bir daha geri dönülemeyecek sokakların kokusu.

Al-Nakib’in anlatımındaki derinlik ve nesnelerin hafızası, çağdaş edebiyatın önde gelen yazarlarıyla da benzerlikler taşır. Jhumpa Lahiri’nin göçmen kimliklerini ve aidiyetsizlik temalarını işlediği eserleri, Al-Nakib’in eserindeki tınılarla örtüşür. Ancak Al-Nakib’in üslubunda bir fark vardır: O, bu temaları açık bir politik söylemden ziyade gündelik anların ve nesnelerin üzerinden işleyerek okura hem bireysel hem de toplumsal bir hafıza sunar.

Kitaptaki nesneler yalnızca bireysel anıların taşıyıcısı olmakla kalmaz, aynı zamanda toplumsal bellek için de önemli bir rol üstlenir. Eski bir anahtar, kaybedilmiş bir vatanın kapısını aralar; bir pasaport, geride bırakılan kimliklerin izlerini taşır. Al-Nakib, bu nesneleri karakterlerinin içsel dünyalarında olduğu kadar, toplumlarının geçmişini ve kayıplarını da yansıtan güçlü simgeler olarak kullanır. Bu nesneler, kaybolan bir halkın, terkedilen bir vatanın, göç eden bir kimliğin hafızasını taşır ve birer tanık olarak zamanla silinmeye, kaybolmaya yüz tutmuş toplumsal ve bireysel kimliklerin peşinden sürükler. Yazar, nesnelerin ve hatıraların ne kadar derin izler bırakabileceğini, onların geçmişi hem bireysel hem de kolektif bir bakış açısıyla nasıl şekillendirebileceğini gösterir.

Al-Nakib’in nesneleri yalnızca geçmişin gölgelerini değil, geleceğin de potansiyelini taşır. Her bir nesne kaybolmuş bir zamanın, silinmiş bir kimliğin ve geçip gitmiş bir dönemin yansımasıdır. Ama bu kayıplar, sadece bir sona işaret etmez. Bir nesnenin hatırlattığı her şey, kaybolanın ardından bir yeniden doğuşun ve yeni bir anlamın başlangıcıdır. Bu, geçmişin gölgeleriyle yüzleşen, zamanın kesişim noktasında yeni bir kimlik arayan her bireyin içsel yolculuğudur.

Belki de nesneler gerçek anlamda “unutulmuş” değildir. Onlar yalnızca hatırlanmayı bekler.

Merve Şit