Parşömen’in 2019 yılından beri sürdürdüğü soruşturmalara verilen yanıtların önemli bir kaynak olacağına inanıyoruz. 2025’te hangi kitapları okuduk? İz bırakan olaylar nelerdi? Edebiyat kamuoyunda neler gündem oldu?
Bu yıl da okurlara, yazarlara, şairlere, çevirmenlere yönelttik sorularımızı.
İyi kitaplar okuyacağımız bir yıl olsun 2026.
2025 yılında yayımlanan kitaplardan beğendiğiniz beş tanesini, beğenme nedenlerinizden kısaca bahsederek bizimle paylaşır mısınız?
Çok az kitap okuyabildiğim bir yıl olduğu için, söz edeceklerimin de hepsi güncel kitaplar değil, bu nedenle özür dileyerek başlayayım:
Doğa Defteri (Deniz Gezgin): Edebiyat ile diğer disiplinleri birleştiren ya da aslında edebiyatın içinde eriten kitaplara özel bir düşkünlüğüm var. Deniz Gezgin’in bu sessiz, derin ve yavaş kitabı da böyle bir kitap. Bir solukta değil ama soluklanmak için okunacak denemeler bunlar.
Şimdi Dönecek Dünya (Burçe Bahadır): Öykülerdeki dünyaların, karakterlerin, dilin ve atmosferin çeşitliliği çok dikkatimi çekti. Özellikle “Halamın Uzun Misafirliği” gibi kısa ama parlayan öyküler olduğu gibi “Güneş Kızıl Doğacak” gibi daha uzun ve merak duygusunu ayakta tutan öyküler de vardı. Sait Faik Armağanı’nı da hak eden bir öykü kitabı bu.
Kızıl İnsanın Sonu – İkinci El Zaman (Svetlana Aleksiyeviç): Bu yıl beni en çok çarpan kitap bu oldu. Fakat baştan söyleyeyim: Bu ara zaten insanlıktan umudu kesme eğilimindeyseniz, okumayı erteleyin. Kitap, çözülen Sovyetler Birliği’nin ardından ortaya çıkan kaosun ve şiddetin ortasında kalan Sovyet insanının kollektif hafızasını kayıt altına alıyor. Bu sadece kaybedilen evlerin, işlerin ya da statülerin değil, aynı zamanda kaybedilen anlamın, kimliğin ve toplumsal değerlerin de kayıt altına alınması. Kitaba bir sözlü tarih çalışmasının edebiyata dönüşmesi diyebiliriz ki zaten Nobel Edebiyat Komitesi de zamanında öyle düşünmüş. Bu metin, yazarın da dediği gibi bir “ruh tarihi.”
Angosta (Héctor Abad Faciolince): Bugün yaşadığımız bütün kentlerde mekanlar, çizilmiş sınırlarla değil ama toplumsal sınıflara göre ayrışmış durumda. Bu romanın yaptığı ise işte bu “sıradan” gerçekliği alıp, mekanlar arasına görünen ve baskıyla korunan sınırlar çizerek bunu bir distopyaya dönüştürmesi. Roman gerçekten bir karakterler geçidi, fakat yer yer de Masumiyet Müzesi sendromu’ndan muzdarip; yani detaylarda fazla tekrara düşüyor. Ama yine de kendisini affettiriyor, çünkü metinde peşinden gidilecek çok şey var.
Yukarıdaki iki çeviri eser için: İkinci El Zaman’da Sabri Gürses’in ve Angosta’da Banu Karakaş’ın tertemiz, hiç aksamayan Türkçelerini de bu bağlamda anmak isterim.
Size göre 2025 yılının önemli, dikkat çeken, üzerinde konuşmaya değer edebiyat olayları, konuları nelerdi?
Dünyada: Yapay zeka. Yayın ve kültür dünyası gelecekteki varoluşunu tartışırken, paralel dünya da “ben şimdi yapay zekâya istediğimi yazdırıp, okurum” hayali ve sevinci içinde. Hiç küçümsemeyin, Trump da ilk aday adaylığını açıkladığında kimse ciddiye almamıştı. Dünya bu ara böyle bir dünya.
Türkiye’de:
1) Bu coğrafyanın bu coğrafyaya çok güzel bir armağanı olarak gördüğüm Murathan Mungan’ın edebiyatta 50.yılının kutlanması. Kendisine daha nice yıllara diyelim.
2) Yayınevlerinin çoksatar yaratma stratejileri: Bu elbette yeni değil ve piyasa ekonomisinde meşru bir durum, ancak bu yayımlanan kitapların niteliğinin bu kadar düşmesini de meşru kılmıyor. Ayrıca bu konuda çok Türkiye’ye özgü durumlar da var. Örneğin kitapların üzerinde basım sayısı ve baskı adedinin verilmesi ki bunu mesela Almanya’da göremezsiniz. Verilen baskı sayıları doğru olabilir, fakat bu işin mesajı problemli: “Sen de tüketime boyun eğ!” Elbette buradaki problem bu pazarlama taktiğinin banalliği değil. Problem, bunun aynı zamanda bir tür okuru tektipleştirme talebi olması.
Edebiyat ortamımıza baktığınızda ne gibi sorunlar görüyorsunuz?
Çok var ama her biri ayrı bir yazı olur, o yüzden sadece iki alt başlık olarak değineyim:
1) Türkiye, hem politik hem de kültürel alanda tartışmadan çok atışma eğiliminin ağır bastığı bir ülke. Ağzının payını vermek, ikna etmekten daha muteber. O yüzden edebiyatımızda mahkemelik olanlar dışında pek bir tartışma yok, bırakın tartışmayı polemik bile yok. Bu bence başlı başına bir problem, çünkü edebiyat tartışma kültürü olmadan kendini yenileme gücünü zayıflatır. Siz, isterseniz dünyanın en şahane eserini yaratın, sessizlik onun üstünü örter.
2) Elbette yazan herkes yazdıklarının yayımlanmasını ister. Ancak bu sadece bir gönül işi olmadığından, tarihsel süreç içinde bugün adına yayınevi dediğimiz kurumlar ve yine editörlük olarak bildiğimiz bir uzmanlık dalı ortaya çıkmıştır. İşte bu kurumlar ve uzmanlar işlerini ciddiye alırlarsa, bu kadar dağınık, hiçbir meselesi olmayan ve kompozisyon ödevinden hallice yüzlerce metin de dolaşıma girmez. Dürüst olayım: Ben Türkçe yazılmış bazı metinleri dil düzeyinde dahi anlayamıyorum; içerik ise zaten bir sonraki aşama.
Hepimize kırmadan, dökmeden, hakkaniyetle ve en önemlisi özgür ve bağımsız insanlar olarak tartışabildiğimiz neşeli bir yıl diliyorum.