2019’da Parşömen yıl sonu soruşturmalarının ilkini yaparken eskinin edebiyat yıllıklarına bir saygı duruşunda bulunmak, yıllıklarda yer alan soruşturma bölümünü yaşatmak amacıyla yola çıkmıştım. “En iyi…” listelerinin ticari zorbalığına karşı durmaya çalışmak da bir etkendi. İstedim ki liste yapmakla yetinmeyelim; sorunlardan, iyi kitaplardan, önemli olaylardan bahsedeceğimiz bir alan açalım kendimize. Hafızamızı diri tutalım, sözlerimizi, itirazlarımızı kayda geçirelim.
İlk sorumuz ufak değişikliklerle yıllardır aynı: “2024 yılında yayımlanan kitaplardan beğendiklerinizi, beğenme nedenlerinizden kısaca bahsederek bizimle paylaşır mısınız?”
Bu yıl da verilen yanıtlarda öne çıkan, sıklıkla anılan kitaplar oldu. Beğenilen kitaplardaki çeşitlilik de hoştu bana kalırsa. Kendi adıma, yıl içinde hiç fark etmediğim kitapları görmüş, duymuş oldum. Fakat ilk soruyla ilgili bir “sorun” var. Niyet ettiğimizin tam aksine, liste yaparak yanıtlandığı da oluyor bu sorunun. Beğenme nedenlerinden bir cümleyle olsun bahsedilmeden…
Yeni çıkan kitapları, çıktığı yıl hemen okumak gibi bir zorunluluğumuz da yok elbette okur olarak. Fakat bizim maksadımız, verilen cevaplarda yıl içinde yayımlanan kitapları görmek. Biraz esnetilerek, bir önceki yılın son birkaç ayında yayımlanmış kitaplar da kabulümüz. Geçen yüzyılın başlarında ya da on yıl önce yayımlanmış bir kitabı biz yeni okumuş olabiliriz ancak sorudan murat edilen o değil. Velhasıl, seneye çok zaman var ama, liste yapılarak yanıt verilmesini ve sorunun kapsamı dışına çıkılmasını önlemek için soruşturmanın ilk sorusunu değiştireceğimizi ve katılımcı sayısını sınırlandıracağımızı şimdiden duyurmuş olalım.
Geçmiş yıllardan farklı olarak bu yılki soruşturmada yeni bir soru vardı: “Düzenli olarak takip ettiğiniz bir edebiyat dergisi var mı?”
Bu soruya verilen yanıtlarda belirli dergilerin adı sıkça anıldı. Tahmin edilebileceği üzere, matbu dergilerin yanı sıra katılımcılar tarafından “e-dergi, edebiyat sitesi, edebiyat platformu” olarak tanımlanan bazı yayınların da adı geçti. 18 yıldır dijital dergicilik yapan biri olarak naçizane görüşüm bu ikisinin (matbu dergilerin ve dijital dergilerin) özleri ve amaçları itibariyle farklı “şeyler” olmadığı. Okur olarak benim tercihimi belirleyen, derginin basılı ya da dijital olması değil, niteliği. Sanırım pek çok okur için de durum böyle.
Altıncısını tamamladığımız yıl sonu soruşturmalarında toplam 444 yanıta yer vermişiz.
Her ne kadar bilimsel bir çalışma olmasa da bu yanıtların okuma alışkanlarımız, tercihlerimiz, sorunlarımız ve neleri önemli gördüğümüz hakkında “veri” sunduğu, en kötü ihtimalle bunlar hakkında küçük de olsa bir fikir verebileceği kanısındayım.
Benim en çok önemsediğim, sorunlardan bahsedilen son soru. Katılımcılarının bazılarının da belirttiği üzere, yıllardır aynı sorunlardan bahsedip çözüm bulamamak bir yılgınlık yaratıyor olabilir. Fakat sorunların dile getirilmesinin yine de önemli olduğunu düşünüyorum. Sorunların ne olduğunu konuşacağız, anlayacağız, sonra da harekete geçip değiştireceğiz. Başka yolu yok.
Bu yılki sorunlar, son birkaç yıldır mutat olduğu üzere ekonomi ağırlıklı. Okurlar kitap fiyatlarından şikayetçi. Yazarların ve çevirmenlerin telif oranları çok düşük. Üstelik emeklerinin zinhar karşılığı olmayan bu paraları aylar, bazı durumlarda yıllar sonra alabiliyorlar. Yayın emekçilerinin ekonomik koşulları da iç açıcı değil. Sorunların en can yakıcı olanları ve acil çözüm bekleyenleri ekonomiyle ilgili.
Yapay zekânın edebiyata, yazarlığa, edebiyat çevirisine etkisi de başka bir sorun olarak dile getirildi bazı katılımcılar tarafından. İlerleyen yıllarda daha çok konuşulacak bir konu olacak belli ki. Biz bu yıl, yapay zekâ sohbet botu ChatGPT’ye de sorduk sorularımızı, fena yanıtlar vermedi doğrusu.
“Eleştirinin yokluğu / eksikliği” ve ödüllerle ilgili sorunların geçmiş yıllara oranla daha az dile getirilmesi dikkat çekiciydi.
Yılın önemli olayları arasında Mario Levi, Füruzan, Ferit Edgü, Paul Auster gibi yazarların vefatları, katılımcılar tarafından sıklıkla anıldı. Han Kang’ın Nobel Edebiyat Ödülü’ne değer görülmesi, Mine Kırıkkanat’ın Elif Şafak’a açtığı intihal davası, Reşat Ekrem Koçu’nun İstanbul Ansiklopedisi’nin çevrimiçi erişime açılması, Menekşe Toprak’ın hayata geçirdiği LitVers adlı podcast edebiyat söyleşileri, Yavuz Ekinci’nin Rüyası Bölünenler adlı romanı nedeniyle yargılanması, İlhan Sami Çomak’ın özgürlüğüne kavuşması katılımcıların dile getirdiği olaylardan bazıları.
Lafı uzatmanın zarardan başka faydası yok. Verilen yanıtların hepsini burada özetlemek de mümkün değil zaten…
Parşömen 2024 Edebiyat Soruşturması’na, bendeniz ve ChatGPT dahil olmak üzere 104 kişi yanıt verdi. Aşağıda isimleri alfabetik olarak sıralanan katılımcılara, zaman ayırıp soruşturmayı yanıtladıkları için teşekkür ederim.
Abdullah Ataşçı • Abdullah Ezik • Ahmet Karadağ • Ahmet Rıfat İlhan • Artistik Bellek • Arzu Anlar Saraç • Aslı Ilgın Kopuz • Atakan Boran • Ayla Burçin Kahraman • Ayşe Başak Kaban • Ayşenur Tanrıverdi • Aysun Kara • Aziz Gökdemir • Banu Yıldıran Genç • Bartu Çay • Beyhan Keçeli • Bora Abdo • Burak Görün • Burcu Alkan • Can Öktemer • Ceren Biber • ChatGPT • Çağdaş Küçük • Demet İskeçeli • Deniz Kıral • Derya Sönmez • Devrim Horlu • Doğan Ateş • Elif Derviş • Elvan Kaya Aksarı • Emek Erez • Emirhan Mutlu • Emrah Polat • Enver Özkardeş • Ercan Yılmaz • Ercan y Yılmaz • Erkan Karakiraz • Esme Aras • Ethem Baran • Fatih Balkış • Fulya Bayraktar • Gamze Efe • Gaye Keskin • Gökçe Bilgin • Gülhan Tuba Çelik • Gültekin Emre • Güzel Zeynep Tunçok • Haden Öz • Hakan Sipahioğlu • Halil Yörükoğlu • Hande Balkız • Hatice Günday Şahman • Hülya Soyşekerci • Hüseyin Bul • Işık Sungurlar • İsmail Güney Yılmaz • Kader Menteş Bolat • Kâmil Erdem • Mehmet Fırat Pürselim • Mehmet Özkan Şüküran • Melih Elhan • Melike Uzun • Meltem Terzioğlu • Mert Tanaydın • Murat Darılmaz • Mustafa Aplay • Mustafa Okumuş • Mustafa Orman • Nagihan Korkutata • Necla Akdeniz • Neşe Cengiz • Neslihan Cangöz • Nuray Elçin • Okan Çil • Onur Çalı • Oylum Yılmaz • Öykü Gizem Gökgül • Öznur Özkaya • Öznur Unat • Pınar Özdemir • Raşel Meseri • Roza Alkan • Ruhşen Doğan Nar • Selma Tonay Elhan • Selman Dinler • Semih Öztürk • Semrin Şahin • Sevda Karadağ Çırak • Sevda Müjgan Yüksel • Sezen Ergen Breitegger • Süreyya Köle • Suzan Bilgen Özgün • Şenay Eroğlu Aksoy • Şirvan Erciyes • Tayfun Topraktepe • Tuğba Alaybeyoğlu • Üzeyir Karahasanoğlu • Yaşar Ercan • Yıldız İlhan • Zafer Ceylan • Zafer Doruk • Zarife Biliz • Züleyha Çelik
Parşömen’deki her yayın için geçerli olduğu üzere, soruşturmanın günahı da bana ait. Elimden geldiğince fazla kişiye ulaşmaya, farklı kesimlerden görüşlere yer vermeye çalıştım. Adımız Hıdır…
Adaletsiz, şiddet dolu, yoksullukla boğuştuğumuz bir yılı geride bıraktık. 2025 barışın hüküm sürdüğü, ruh ve beden sağlığımızın yerinde olacağı, iyi kitaplar okuyacağımız bir yıl olsun.
Sevgimle…
Onur Çalı
Nerdeyse çoğunu okuyan biri olarak eleştirilerimi ben de eklemeye çalışayım.
1. Genelde popüler olan isimlere yer verildi.
2. Bazı cevaplar kopyala yapıştır olmuştu. Herkes Varlık ve Notos gibi matbu ve bilinen dergileri takip ediyormuş (oysa dergilerin tirajları, satış rakamları belli)
3. Pazarlamaya döndü. Herkes kendi eşini, dostunu burdan pazarmalaya çalıştı.
Burdan kendi editörü olduğu kitabı “okudum en iyi roman” diye pazarlayan da gördüm. Kendi çıkardığı dergiyi “takip ettiğim dergiler” olarak cevaplayan da.
Yine de edebiyat açısından bir soruşturma çabası olduğu için tebrik etmek lazım.
Çok teşekkür ederiz Sevgili Onur Çalı. Hem soruşturma hem de değerlendirmen için. Edebiyat açısından daha verimli, daha sorunsuz bir yılın gelmesi dileğiyle…
Soruşturma adı üstünde sorgulamadır aslında ve her sorgulama değerlidir. İnsanı, hayatı ve kendimizi anlama ve anlamlandırmada… Dolayısıyla emeği geçen ve katkı sağlayanlara sonsuz teşekkür, kucak dolusu sevgi, bolca umut dilerim.