Osman Akınhay ile geçtiğimiz günlerde yayımlanan “Heveskâr Çevirmen” adlı anı kitabı, çevirmenliği ve yayıncılığı üzerine konuştuk.
Çağdaş Küçük
Ağustos 1980 tarihinde girdiğiniz cezaevinde önce idam, sonra da müebbet hapis cezasına çarptırıldınız. Sizi bekleyen önünüzdeki 19 yıl, kitabınızda da belirttiğiniz gibi “üç sene sağ tarafa beş sene sol tarafa yata yata” bitirilecek türden değildi. Anılarınızı okuyanlar koşulları lehinize nasıl çevirdiğinizin hikâyesini biliyorlar, ancak ben şunu öğrenmek istiyorum: Dava sonuçlandıktan sonraki ilk günler durumu kabullenme süreciniz nasıl geçti? Bu ceza karşısında sizi ayakta tutan cezaevinin gündelik yaşamına dair ayrıntılar nelerdi?
Sorunuzun odağı ‘kabullenme’ ise, kendi payıma söylüyorum, bunu yargılandığımız davanın sonuçlanmasından sonra için değil, ilk cezaevine girdiğimden sonraki aylar için cevaplamak isterim. Çünkü davamızın sonuçlandığı Aralık 1982’de cezaevi ‘gerçekliği’ni çoktan içime sindirmiş, zihnimde bir yere oturtmuş durumdaydım. Yargılandığım olaylar itibariyle benim açımdan ‘kabullenme’, Anıttepe’deki evimizin kapısı sertçe çalınıp, benim de polislerin geldiğini anlayıp, mutfak penceresinden arkadaki arsaya atlarken yakalandığım ‘ân’da başladı. O ândan itibaren benim için ‘çok çok uzun bir süre’ dışarıda özgür hayatın bittiği açıktı zira. Zihnin işkenceye ve sorgulara kilitlendiği Ankara Emniyet Sarayı günlerinin ardından Mamak’ta koğuşa verilince, orada sürüp giden ‘gündelik hayat’la bir nebze, günler geçtikçe daha fazla ferahladığımı, ilk şaşkınlığı yavaş yavaş üstümden attığımı hatırlıyorum. Neticede Siyasal Bilgiler Fakültesi’nin koridorları ve kantininde, bağlı olduğumuz derneğin toplantı salonlarında ‘başka devrimcilerle birarada’yken kesilen akış, cezaevindeki kalabalık koğuşta yine ‘başka devrimcilerle birarada’ sürüyordu. Ne ki 12 Eylül’ün gelmesi de gecikmedi. Üstelik, cezaevinin bizim kaldığımız bloğunda 28 Ağustos’taki saldırıyla beraber. 12 Eylül’den sonra ikilem ‘ne kadar hapislik / ne zaman tahliye’ olmaktan çıkıp, ‘hayatta kalmak / öldürülmek’ ikilemine daralmıştı. Şöyle bir sahneyi bugün gibi hatırlıyorum: Mamak A-Blok’ta Zemin 1-2-3’üncü koğuştayız. Toplam 160 kişi kadarız ve her gün kamyon kamyon yeni gözaltılar geliyor cezaevine. 28 Ağustos operasyonunda koğuştaki her şey elimizden alınırken tuvalet kapıları da menteşelerinden sökülmüş ve iki tuvalet ‘beyaz çarşaf’la örtülmüş. Çarşafın arkasında, alaturka tuvalete çömelmişim; çarşafın önünde diğer tutuklular kuyrukta. Tuvaletin üst kısmında, havalandırmaya bakan ve havalandırmanın oluğunu kapatan demirli mazgal var. Kış ayazında oradan sızan soğuk rüzgâr kıçımızı üşütüyor ve ben çömeldiğim yerde, “Bir gün ben buradan sağ çıkarsam, şu ânları geçmişte kalmış bir olay olarak uzaktan hatırlayacağım ve kendi kendime gülümsemeyle karışıp ‘geçti gitti’ diye mırıldanacağım,” diye kendime telkinde bulunuyorum. Bu bahsettiğim şekilde başka sayısız ‘temsili’ ânlar vardı, en çok da hapishane yönetimleriyle fiziki karşılaşmaların yaşandığı zorlu kesitlerde. Hapishane hayatımın bazı detaylarını Gün Ağarmasa adlı romanımda ve yeni okuduğunuz Heveskâr Çevirmen başlıklı hatıratımda anlatıyorum.
Cezaevinde içinde bulunduğunuz ortam sizi yabancı dil öğrenmeye teşvik etmişti ve bu durum çevirmenliğe heves etmenizle sonuçlandı. İlk olarak dışarıdaki çevirmen arkadaşlarınızın desteğiyle Milliyetçilik ve Sonrası’nı çevirdiniz ve Ragıp Zarakolu’na (Belge Yayınları) gönderdiniz. Ardından gene buna benzer teorik kitap çevirileri geldi. Başlangıçta sadece bu tür kitaplar çevirmiş olmanızın, sonrasında genellikle kurmaca dışı çevirilere yönelmenizde etkisi oldu mu?
Çok uzun yıllar benim için ‘yazın’ dediğimiz şey ‘teori’den ibaretti. Devrimci kuşakların hayatlarında kitap / teori neredeyse altıncı uzvumuzdu. Roman okurduk okumasına, severek de okurduk, ama ‘edebi haz’ almaktan ziyade, ‘siyasi maksatlı’ okumalara dahildi bunlar, ‘teori’ye payanda olsun, dallanıp budaklandırsın diye. İngiltere’den bir eski arkadaşımın önerisiyle Terry Eagleton’ın Azizler ve Âlimler’ini çevirmeye girişene değin ‘edebiyat çevirmek’ gündemimde yoktu, ki o tarihte çevirdiğim kitapların sayısı 30-35’i bulmuştu. Çevirdiğim kitapların her birinin şu ya da bu ölçüde bir ‘boşluğun doldurulması’na hizmet ettiği kanısındaydım. Ayrıca, hapishanede kendi fikrimce ‘piyasa sosyalizmi’ üzerine biri kendi derlemem, diğeri alanın (Alec Nove’un) başlıca kitabı olmak üzere bir ‘proje’ye giriştiğimde için için gururlanıyordum. Aynı doğrultuda, Azizler ve Âlimler’den sonra da ilk romanım Gün Ağarmasa’ya kadar edebiyata yine cüret etmemiştim. Kalemim hâlâ yatkın değil diye düşünüyordum. İşte ancak ondan sonra, romanım beğenilmemezlik edilmeyince edebi metinlere yönelmeye başladım.
Cezaevinden çıktığınızda geçim derdi olmasaydı gene de çeviri yapmaya devam eder miydiniz?
Değişik koşullarda insan neler yapar, bilinmez tabii, ama 1986 ilkbaharından Temmuz 1991’in son gününe kadar dur durak bilmeden yaptığım çeviri de üstüme giydiğim ‘ikinci gömleğim’ haline gelmişti. Hem zaten, yakalandığımda ‘sadece’ devrimci ve öğrenci olduğum için, bildiğim, elimin tutacağı başka bir iş yoktu. Tahliye olur olmaz Cağaloğlu’na yatay geçiş yapmak cebimi rahatlatmadı belki ama, beni işsiz ve meşgalesiz bırakmadı. Ayrıca, onca yıl yattıktan sonra otuzlu yaşlarına ‘mesleksiz’ fırlatılmak nasıl sonuçlar doğururdu, kestiremiyorum. Şimdi altmış dört yaşındayım ve otuz sekiz yıldır çeviri yapıyorum. Biraz bezginlik var; elime aldığım her kitaba “bu son çevirim olsun” niyetiyle başlıyorum, ama derken, yeni bir şey… Diliyorum ki şu ânda yayına hazırlamakta olduğum biyografi kitabı Joan Baez: Son Yaprak benim son çevirim olsun ve artık sadece yazmaya odaklanabileyim.
Önce İstanbul’da bir süre çeviriler yaptınız ama aradığınızı bulamadınız. Ardından İzmir’e döndünüz ve 1993 yılında yayıncılığa başladınız, arkadaşlarınızla kitabevi açtınız. Sonrasındaysa sizin tabirinizle gümbür gümbür battınız ve 1996 yılında tekrar İstanbul’a döndünüz. Sistem Yayıncılık ve Alfa Yayınları’nda çalışmak sizi çevirmen olarak mesleki anlamda tatmin ediyor muydu? Kendinize yakın bulduğunuz kitapları çevirmek varken ben nelerle uğraşıyorum, dediğiniz oldu mu hiç?
O koşullarımda öyle bir soruyu fısıltıyla sormak bile lüks kaçardı benim için. İzmir’de battıktan sonra İstanbul’da yıllarca bir banka hesabım ve cebimde bir bankamatik kartı olmadan yaşadım. Ancak günü gününe geçinebiliyor, kiramı ucu ucuna ödeyebiliyordum. Esas, iş bulmak sevindiriciydi kendi açımdan. Çeviri bir ‘iş’ti benim için ve işte çeşit seçme serbestliğim yoktu. Sistem’de editörlük yaptığım için self-help ve iş kitapları alanlarında daha keyfe keder çeviriler yaptım. Alfa’daki ilk işlerim de benzer içerikte kitaplardı. Hem daha kolaydı; günde 30 sayfaya çıktığım zamanlar oldu. Tüm metin boyunca sözlüğe neredeyse hiç bakmadan bitirdiğim böyle kitaplar bile olmuştur. Ancak Agora’yı kurduktan sonra daha gönlüme göre kitaplar çevirme imkânım oldu.
Şimdi anıları bir kenara koyup çevirmen kimliğinize dair birkaç soru sormak istiyorum. Çeviri kuramıyla ilgili bölümde çevirmenin en mahir olması gereken yönün ifade gücü olduğundan, dil zenginliğinin ve Türkçeyi tüm kıvraklığıyla kullanabilme yetisinin öneminden bahsediyorsunuz. 1986 yılında başladığınız ilk çeviri yolculuğunuzdan bugüne, kaynak dildeki gelişiminizi göz önüne alırsak kimi yazarların ilk eserlerini yok saydığı gibi ilk çevirilerinizi dönüp okuduğunuzda ben ne yapmışım, dediğiniz oluyor mu?
38 yıllık meslek hayatında kim geçmişe baktığında pirüpak bir düz kâğıt görebilir ki? Zaten tersi, insanın gelişim gösteren bir zihne sahip olduğu gerçeğine aykırı düşer. Heveskâr Çevirmen’de ilk çevirimin ilk epigrafından başlayarak bazısı acemilikten, bazısı daha iyisini daha geç kavradığımdan, vb. yaptığım bazı hatalardan bahsediyorum zaten. Yine kitapta, her çevirinin / metnin zaman içerisinde daha sonraki mülahazalara açık olduğunu bilhassa vurguluyorum. Keza, dil ve kelime tercihleri de dönemlerle birlikte değişkenlik gösterecektir. Örneğin Hobsbawm’ın bir kitabının adını koyduktan sonra dostum Ahmet Tonak, “Bunu niye böyle yaptın? Amerika’da herkes ânında şöyle düşünür bu başlığı okuyunca,” deyince herhalde kıpkırmızı olmuşumdur. Benzer ‘hayıflanmalar’ doğal olarak sadece çevirilerim için değil, redakte ettiğim ve yayınladığım bazı kitaplar için de söz konusudur.
Çevirmenin bir üslûbu olması gerektiğinden fakat çeviri yaparken yazarın üslûbuna baskın çıkmaması gerektiğinden bahsediyorsunuz. Burada en doğru tercihin mümkünse çevirmenin direkt yazarın üslûbunu kullanabilmesi olduğunu söyleyebilir miyiz?
Birer kalem erbabı olarak her yazar ‘biricik’ olduğu gibi her çevirmen de ‘biricik’tir; dolayısıyla, üslûbu da kendine özgüdür. İyi kalem oynatmada ayırt edici olan ‘yetkinlik’ ve ‘ustalık’ olsa gerektir. Dolayısıyla, iki biricik kalemin tam anlamıyla ‘örtüşmesi’ yazmanın doğasına aykırıdır. Fakat çevirmen, özgün yazarın üslûbuna mümkün mertebe yaklaşmalıdır. Zira onun işi, özgün yazarın kendi dilinde yarattığı eserin ‘tınısı’nı hedef-dilin okurlarına hemen hemen aynı şekilde ‘nakledebilmek’tir. Geçmiş bazı tartışmalarda görüldüğü üzere, sıradan, hatta takur tukur bir metni yoğun bir dille çevirmek bizim işimiz olamaz. Çok yoğun bir metni de düz bir dille aktaramazsınız. Kalemi müthiş çevirmenlerimiz var. Onlar sayesinde yeryüzünün en sofistike metinlerini aynı lezzette okuyabiliyoruz. Ama ‘kendi’ üslûplarını bırakmadan.
Usta-çırak ilişkisini önemsediğinizden ancak kendinize örnek aldığınız bir ustanız olmadığından bahsediyorsunuz. Nurullah Ataç’ın çeviri anlayışına yakın olduğunuzu göz önüne alırsak kimlerin yanında çıraklık etmek isterdiniz? Sizin hiç çırağınız oldu mu? Ek olarak, kitabınızdan çıkarımda bulunabiliyoruz ama gene de soralım, yolun başındaki bir heveskâr çevirmene tavsiye edeceğiniz üç şey nedir?
Usta-çırak ilişkisini her alanda önemserim; fakat benim koşullarım buna müsait değildi. Tek bir isim veremem, ama yetkin çevirmenlerle yakın mesaide olmayı arzu ederdim. O dönem Metis Çeviri’de çıkan Selahattin Hilav’ın çeviri sohbetinden çok feyz aldığımı ve keşke ondan daha fazla şey öğrenebilsem diye içimden geçirdiğimi hatırlıyorum. Etimoloji ve çeviri üzerine Doğan Özlem’le de keyifli sohbetlerimiz olmuştur. Sonra pek çok kişiyle mesaim oldu, ama artık belli bir aşamaya gelmiştim. Benim çırağım oldu mu? Bu soruya ben cevap veremem. Umarım birlikte çalıştığım, kitaplarını redakte ettiğim çevirmen arkadaşlara iyi kötü bir katkıda bulunabilmişimdir. Yolun başındaki çevirmenlere öneri olarak ilk aklıma gelen üç şey ise, a) Çevirmek suretiyle bir kitap ‘yazıyor’ olduklarının idrakinde, özgüvenli ve cesur davranmaları; b) çevirdikleri dilin zenginliğinden ve giriftliğinden (her dil öyledir zira) faydalanabilmek için şartları elverdiğinde kurmaca ve kurmaca-dışı değişik alanlara el atmaları; c) her kitabı tarihsel ve kültürel ‘bağlamı’yla birlikte tasavvur ederek çevirmeye soyunmaları, olabilir.
Bazı kitaplardan bahsederken çevirisi esnasında büyük zevk aldığınızı belirtiyorsunuz. Çeviriyi keyifli kılan nedir? Metnin de güzel olması mı, çevirinin sizi yormaması mı… Nedir?
Çeviriyi keyifli kılan başlıca etken, çevirmekte olduğunuz metinle ‘yakınlık’ kurmanızdır. Ya görüşleriniz kitabın ana fikriyle aynı dalga boyundadır, ya metne dalıp özgün yazarın kalemiyle birlikte akıyorsunuzdur, ya da metinle aranızda bir mesafe oluşsa bile yazarın kalemine hayran olmuşsunuzdur da bizatihi kendi eserinizi yazıyor gibi benliğinizden sıyrılacak bir ruh haline girmişsinizdir. Böyle metinlere fazla rastlanmaz tabii, ama denk gelince de, ne denir, tadından yenmez.
Bir metni orijinal dilde okumanın, mevzu bahis her ne ise o meseleye daha derinliğine vakıf olmayı sağladığını söylüyorsunuz. Ortada gerçekten de belirgin bir fark var mı? Aynı durum kurmaca (roman ve öykü) için de söz konusu mu?
Sanırım böyle bir saptamayı, doğru sayılabilirse, ‘büyük’ yazarların derinlikli metinleri için söyleyebilirim öncelikle. Doğrudan ‘muhayyile’yi zorlayan, ufkunuz o ân bile açılacak gibi oluyor diye düşündüğünüz, sanki paralel bir evrene geçtiğiniz vehmine kapıldığınız ‘şahane’ metinlerdir bunlar. Isaac Deutscher’in Trotsky üçlemesini okuduğumda birebir bu hisse kapılmıştım. İngilizce’sinden okusaydım James Joyce, Fransızca’sından okuyabilseydim Jorge Semprun ve Marcel Proust, Almanca’sından okuyabilseydim Thomas Mann’ın bazı kitapları eminim aynı duyguyu hissettirirlerdi. Kendi çevirdiğim yazarlardan ilk aklıma gelen Susan Sontag, Eric J. Hobsbawm, Edward Said bu kategoriye girerler.
En çok çevirmeyi ve basmayı arzu ettiğiniz birkaç eseri bizimle paylaşır mısınız?
Milan Kundera’dan Ölümsüzlük, yine Kundera’dan (ama kendim göçmen olduktan sonra) Ignorance, Hobsbawm’ın Kısa Yirminci Yüzyıl, Semprun’den L’Écriture ou la Vie (Edebiyat ya da Hayat) ve daha pek çok kitap.
Sorularımızda sona doğru yaklaşırken kitabınızda özellikle, akşamüstleri hayatın asıl nabzının attığı sokaklara karışma arzunuzdan bahsediyorsunuz. Peki o zaman soralım, Konak’tan çıkıp Kordon’da yürüdükten sonra Venezia’da bir bira içmek mi yoksa İstiklal Caddesi’nde yürüyüp Beyoğlu Süper Restoran’da dostlarla kadeh kaldırmak mı?
İzmir’de Koparan kahvesi, Venezia, Ömerağa, Viran Gönüller… Ankara’da Mülkiyeliler lokali, Engürü kahvesi, Sakarya birahaneleri… Hepsinde çok vakit geçirdim, ama şunu kabul etmek lazım ki, yayıncılıkta ve edebi-kültürel ortamda Ankara büyük taşra ise, İzmir de küçük taşra. İstanbul’un yerini tutmaları mümkün değil. Şimdi yedi yıldır İstanbul’dan uzağım. Geçen yıl beş yıl sonra ilk defa gittiğimde İstiklal iyice değişmişti, Süper eski Süper değildi. Bizim için Kâbe’ye dönüşmüş Kemal’in Semerkant Kitabevi’yle arkadaşlarımın her gün iskambil oynadıkları Oflular Kıraathanesi de olmasa uğranacak yer sayısı sınırlıydı. Adı efsane olan mekânların çoğu kapanmıştı ve ağırlık sanırım Kadıköy’e kaymış durumda. Yine de İstanbul, İstanbul’dur. İlk gidişimde (daha önce Yeşilçam Sokağı’nın arkasında meyhane işleten) Hüseyin’in Asmalı Mescit’te açtığı yeni meyhaneye muhakkak uğrayacağım.
Son soru… Kapakta bir fotoğraf var, bunun yanında kitabınızın içinde başka fotoğraflar da var. Neden o fotoğraf? Tercihinizin nedenini bizimle paylaşır mısınız?
O fotoğraf Çanakkale Cezaevi’nde C-1 koğuşunda kalırken, üst maltada, elma kasasının üstüne minder koymuş çalışırken, şimdi aramızda olmayan cezaevi arkadaşım Cahit Atanturan’ın çektiği bir fotoğraftan dekupedir. Cezaevinde nasıl çalıştığımı gösteren temsili bir fotoğraf olduğu için kapağa koydum.
Sorularınız için teşekkür ederim.
Vakit ayırıp yanıtladığınız için esas ben teşekkür ederim.